در شرایطی که کشور ما با چالش بیکاری و نیاز مبرم به تنوعبخشی به منابع درآمدی مواجه است، صنعت گردشگری به مثابه گنج پنهانی است که کلید آن نه در دست دولتها، که در دستان خلاق و جسور کارآفرینان قرار دارد. این صنعت در ایران، برخلاف نفت که منبعی رو به زوال و وابسته به نوسانات سیاسی است، منبعی پایانناپذیر، مردمی و پایدار محسوب میشود . پتانسیل آن برای ایجاد دهها و حتی صدها هزار شغل، نه یک شعار تبلیغاتی، که یک واقعیت مبتنی بر آمار و ارقام جهانی و نمونههای موفق بینالمللی است. غافلماندن از این پتانسیل عظیم به قیمت از دست رفتن فرصتهای تاریخی برای نسل جوان این مرز و بوم تمام میشود.
ایران به لحاظ برخورداری از جاذبههای گردشگری، یکی از غنیترین و متنوعترین کشورهای جهان است. از تخت جمشید و میدان نقش جهان گرفته تا جنگلهای هیرکانی و کویر مرنجاب، از آبهای گرم خلیج فارس تا کوهستانهای پوشیده از برف البرز، این سرزمین پهناور، مجموعهای بینظیر از میراث فرهنگی و طبیعی را در خود جای داده است. با وجود ثبت ۲۷ سایت میراث جهانی توسط یونسکو و دهها اثر معنوی مانند آیین نوروز، سهم ایران از درآمدها و اشتغالزایی جهانی گردشگری بسیار ناچیز است . این فاصله عمیق میان ظرفیت و عملکرد، زنگ خطری است برای همه مسئولان و فعالان اقتصادی که باید آن را جدی بگیرند. در سالهای اخیر، صنعت گردشگری ایران با بحرانهای متعددی دستوپنجه نرم کرده است.
از فشارهای اقتصادی و کاهش سفرها گرفته تا تعطیلی تأسیسات گردشگری و آسیب دیدن زنجیره مشاغل وابسته . اما در دل هر بحرانی، فرصتی برای کارآفرینان خلاق نهفته است. آنها کسانی هستند که میتوانند با شناخت دقیق مشکلات و ارائه راهحلهای نوآورانه، تهدیدها را به فرصتهای طلایی تبدیل کنند. تصور کنید که اگر هر شهر و روستای ایران، بر اساس جاذبههای منحصربهفرد خود، یک برند گردشگری برای همین ایام پیشرو، یعنی نوروز ایجاد کند و در طول سال برای آن برنامهریزی و بازاریابی نماید، چه تحول عظیمی در اقتصاد محلی رخ خواهد داد. کارآفرینان میتوانند با طراحی بستههای سفر متنوع و جذاب، نوروز را به دروازهای برای ورود گردشگران به سایر فصول سال تبدیل کنند و از رکود معمول پس از تعطیلات بکاهند.
ایجاد اشتغال از طریق گردشگری، محدود به مشاغل سنتی هتلداری و تورگردانی نیست. این صنعت، یک صنعت مادر است که زنجیرهای طولانی از کسبوکارهای خرد، متوسط و بزرگ را در دل خود جای داده است. هر منطقه از ایران، غذاها و شیرینیهای مخصوص به خود را دارد که میتواند به عنوان یک جاذبه گردشگری مهم مطرح شود. ایجاد رستورانهای زنجیرهای با محوریت غذاهای محلی، برگزاری جشنوارههای غذایی، تولید و بستهبندی صنایع دستی خوراکی و عرضه آنها در فروشگاههای آنلاین، تنها بخشی از این ظرفیت عظیم است. نمونه دیگر، توسعه اقامتگاههای بومگردی است. این اقامتگاهها نهتنها محلی برای خوابیدن گردشگران، بلکه مرکزی برای آشنایی با فرهنگ، آداب و رسوم و سبک زندگی بومیان منطقه هستند. کارآفرینان میتوانند با مشارکت مردم محلی و سرمایهگذاری در این بخش، علاوه بر ایجاد اشتغال مستقیم برای جوانان روستاها، به حفظ و احیای فرهنگهای محلی نیز کمک کنند . صنایع دستی نیز یکی دیگر از ظرفیتهای شگفتانگیز است.
اما محور اصلی توسعه گردشگری ، فناوری اطلاعات و تولید محتوای خلاقانه است. امروزه گردشگران قبل از سفر، به اینترنت مراجعه کرده و درباره مقصد مورد نظر خود تحقیق میکنند. متأسفانه سهم ایران از این فضای مجازی بسیار ناچیز است و بسیاری از جاذبههای بینظیر ما در جهان ناشناخته ماندهاند . اینجا میدان بازی برای کارآفرینان حوزه دیجیتال و تولید محتوا است. طراحی اپلیکیشنهای جامع سفر که شامل نقشه، اطلاعات اماکن دیدنی، نظرات کاربران، رزرو آنلاین اقامتگاه و رستورانها باشد، یک نیاز جدی است. تولید محتوای تصویری با کیفیت بالا (فیلم، عکس، تورمجازی ۳۶۰ درجه) از جاذبههای گردشگری ایران و انتشار آن در شبکههای اجتماعی بینالمللی، میتواند تصویر واقعی و مثبتی از ایران در جهان ارائه دهد.
هر اثر تاریخی، هر آیین کهن و هر گوشه از طبیعت ایران، داستانی برای گفتن دارد که اگر به زبان روز و با ابزارهای مدرن روایت شود، میتواند مخاطب را مجذوب خود کند. استارتآپهای فعال در حوزه گردشگری میتوانند با خلق پلتفرمهای هوشمند، گردشگران را با توجه به سلیقه و بودجهشان به جاذبههای کمتر شناختهشده هدایت کرده و از تمرکز بیش از حد بر روی چند مقصد خاص بکاهند .با نگاهی به تجربه موفق کشورهای منطقه، درمییابیم که آنها با سرمایهگذاری عظیم در صنعت گردشگری، توانستهاند وابستگی خود به نفت را کاهش داده و اقتصاد خود را متحول کنند. امارات متحده عربی که روزگاری اقتصاد آن تنها بر پایه نفت استوار بود، امروز به یکی از قطبهای گردشگری جهان تبدیل شده و سهم گردشگری در تولید ناخالص داخلی آن به بیش از ۱۲ درصد رسیده است .
ترکیه نیز سالانه میزبان بیش از ۵۰ میلیون گردشگر خارجی و درآمدی بالغ بر ۴۶ میلیارد دلار از این صنعت کسب میکند . این کشورها به خوبی دریافتهاند که دوران طلایی نفت رو به پایان است و آینده اقتصاد جهان در گرو صنایع پاک و پایدار مانند گردشگری است. ایران با داشتن جاذبههایی به مراتب بیشتر و غنیتر از این کشورها، نهتنها میتواند به آنها برسد، بلکه قادر است با برنامهریزی مناسب از آنها پیشی بگیرد. کارآفرینان ایرانی میتوانند از تجربیات این کشورها در زمینه برندسازی مقاصد گردشگری، بازاریابی هدفمند، جذب سرمایهگذاری خارجی و توسعه زیرساختهای دیجیتال بهرهمند شوند و الگوهای موفق را با فرهنگ و شرایط بومی ایران تطبیق دهند.
برای تحقق این مهم، نیازمند تغییر نگرش در سطوح مختلف هستیم. نخستین گام، تغییر نگاه به گردشگری از یک امر مصرفی و تفریحی به یک صنعت مولد و استراتژیک است. دومین گام، واگذاری واقعی امور به بخش خصوصی توانمند و کارآفرینان خلاق است. تجربه نشان داده که هر جا دولت به جای تصدیگری، به نقش تسهیلگری و سیاستگذاری روی آورده، نتایج درخشانی حاصل شده است. دولت میتواند با ارائه تسهیلات مالی مناسب، کاهش بروکراسی اداری، ایجاد زیرساختهای پایه مانند راهها و فرودگاهها و حمایت از آموزش نیروی انسانی متخصص، بستر را برای فعالیت کارآفرینان هموار کند . همچنین، یکی از مهم ترین نیازهای امروز صنعت گردشگری، آموزش نیروی انسانی متخصص و چندزبانه است. کارآفرینان میتوانند با ایجاد آموزشگاههای تخصصی گردشگری، دورههای مهارتمحور برای راهنمایان تور، مدیران هتلها، کارکنان رستورانها و فعالان حوزه دیجیتال برگزار کنند و نیروی کار ماهر و کارآمدی را به بازار کار معرفی نمایند. این سرمایهگذاری روی سرمایه انسانی، باارزشترین و ماندگارترین اقدامی است که میتوان برای آینده این صنعت انجام داد.
