شانزده شهریور، روزی است که نام سیستان و بلوچستان بر تارک تقویم این سرزمین میدرخشد؛ فرصتی برای بازخوانی هویت، فرهنگ و ظرفیتهای بینظیر پهناورترین استان ایران. استانی که با ۱۸۷ هزار کیلومتر مربع وسعت، دوازده درصد از خاک کشور را به خود اختصاص داده و تنها راه اتصال ایران به آبهای آزاد اقیانوسی است. اما این دیار کهن، با وجود تمامی این ویژگیهای منحصربهفرد،همچنان در هالهای از داشتههای ناشکوفا مانده است؛ گنجینهای از فرصتهای تاریخی، طبیعی، اقتصادی و فرهنگی که متأسفانه بسیاری از آنها هنوز به عرصه بهرهبرداری کامل راه نیافتهاند. سیستان و بلوچستان را نمیتوان با یک تصویر واحد معرفی کرد؛ اینجا سرزمین تضادهاست. از یک سو، دشتهای اساطیری سیستان که خاستگاه حماسههای ملی و افسانههای دیرینه است و از سوی دیگر، کرانههای اقیانوسی مکران که موجهای دریای عمان در آن به صخرهها میکوبند. شهر سوخته با قدمتی بیش از پنج هزار سال، نه تنها یکی از مهمترین میراثهای باستانی ایران، بلکه تصویری شگفتانگیز از شهرنشینی پیشرفته در شرق فلات ایران را به نمایش میگذارد. در کنار آن، کوه خواجه همچون جزیرهای در دل دشت سیستان سر برافراشته و آثار دورههای مختلف تاریخی را در خود جای داده است. دهانه غلامان، زاهدان کهنه، قلعه رستم، قلعه بمپور و قلعه ناصری، هرکدام بخشی از روایتهای ناگفته این سرزمین هستند؛ روایتهایی از شهرنشینی، تجارت، حکومت و زندگی مردمانی که قرنها در این جغرافیا زیستهاند.
اما تاریخ، تنها یک روی سکه گردشگری سیستان و بلوچستان است. روی دیگر آن، طبیعتی است با چنان تنوعی که شاید در هیچ نقطه دیگری از ایران به این گستردگی کنار هم قرار نگرفته باشد. در شمال، کویر و تالاب هامون؛ در جنوب، سواحل صخرهای و ماسهای مکران، کوههای مریخی چابهار، تالاب لیپار با رنگ صورتی شگفتانگیز، جنگلهای حرا، نخلستانهای سرسبز و زیستبومهای متنوع که هر یک میتوانند مقصدی جذاب برای گردشگران باشند. جالبترین نکته این است که گردشگر میتواند در یک سفر، همزمان تجربه گردشگری تاریخی، فرهنگی، طبیعی، دریایی، روستایی و ماجراجویانه را داشته باشد؛ ویژگیای که بهندرت در سایر نقاط کشور یافت میشود.
با این همه، این ظرفیتهای عظیم گردشگری همچنان در هالهای از ناشناختگی مانده و سهم استان از صنعت گردشگری کشور، بسیار ناچیزتر از آن چیزی است که شایسته این همه جاذبه است. فراتر از گردشگری، سیستان و بلوچستان گنجینهای از فرصتهای اقتصادی کمنظیر است. استاندار این دیار بهدرستی گفته است که این استان به اندازه تمام ظرفیتهای اقتصادی کل کشور، پتانسیل دارد. اقتصاد تجارت، حمل و نقل، معادن، کشاورزی، صنعت دریا، انرژیهای تجدیدپذیر، گردشگری و صنایع دستی، همگی در این خطه گرد هم آمدهاند.
در بخش معدن، ذخایر قابلتوجهی از طلا، مس و کرومیت وجود دارد که برخی از آنها در سطح کشور بینظیرند. تنوع اقلیمی استان، امکان تولید محصولات کشاورزی خارج از فصل را فراهم کرده و دسترسی به دریای عمان، فرصتهای ارزشمندی برای توسعه آبزیپروری ایجاد نموده است. چابهار، به عنوان تنها بندر اقیانوسی ایران، نه تنها دریچه ارتباطی کشور با آبهای آزاد است، بلکه کلید خروج کشورهای آسیای مرکزی به بازارهای جهانی به شمار میرود. با اجرای طرحهایی مانند بندر خشک و تسهیل تجارت مرزی، ظرفیت اقتصادی این استان میتواند چندین برابر شود. با این حال، بسیاری از این معادن و منابع، هنوز به مرحله بهرهبرداری کامل نرسیدهاند و زیرساختهای لازم برای شکوفایی اقتصادی این منطقه، همچنان نیازمند سرمایهگذاری جدیتر است.
فرهنگ غنی و تنوع قومی این استان نیز خود سرمایهای عظیم و دستنخورده است. صنایع دستی نفیسی چون سوزندوزی بلوچی با قدمتی که به اوایل اسلام بازمیگردد، سفالگری کلپورگان، حصیربافی و سکهدوزی، نه تنها جلوهای از آداب و رسوم مشترک اقوام مختلف هستند، بلکه نقش مهمی در معیشت و اشتغالزایی مردم منطقه ایفا میکنند. سنتها و آیینهای کهن در این دیار، برخلاف بسیاری از مناطق کشور، همچنان بکر و دستنخورده باقی ماندهاند. این داشتههای فرهنگی، در کنار میهماننوازی بینظیر مردمان این خطه، میتواند بستری برای توسعه گردشگری فرهنگی و ایجاد پیوندهای عمیقتر میان اقوام مختلف ایران باشد.
اما این ظرفیتهای عظیم فرهنگی نیز همچنان در سایه نبود برنامهریزی منسجم و معرفی ناکافی، به حاشیه رانده شدهاند. با تمام این اوصاف، نشانههایی از تغییر در این دیار به چشم میخورد. لزوم نگاهی ویژه به سیستان و بلوچستان، سند توسعه این استان را با هدف جبران عقبماندگیهای تاریخی و تمرکز بر تصمیمگیری بومی بیش از پیش حائز اهمیت کرده است. اجرای پروژههای کلیدی مانند راهآهن چابهار-زاهدان، تکمیل جادههای دوبانده و انتقال آب از دریای عمان، میتواند زیرساختهای لازم برای شکوفایی این منطقه را فراهم آورد. وحدت و همدلی میان مردم و مسئولان، به عنوان مهمترین عامل شتاببخشی به مسیر توسعه، مورد تأکید قرار گرفته است. روز سیستان و بلوچستان، پیامی روشن از اراده ملی برای عبور از محرومیتها، سرمایهگذاری بر مزیتهای سرزمینی و پاسداشت جایگاه مردمانی است که طلایهداران پاسداری از هویت، فرهنگ و مرزهای ایران اسلامی بودهاند. این روز، تنها یک مناسبت تقویمی نیست. فراخوانی است برای نگاه تازه به سرزمینی که ظرفیتهایش به اندازه تمام ایران است، اما سهمش از توسعه، همچنان در هالهای از ناشکفتگی باقی مانده است.
